emik ~ imik

Güncel Türkçe Sözlük'te 'emik' sözü "1. isim, Emilmekten çürüyen yer; 2. isim, Emme izi; 3. isim, İnsan beyni." biçiminde, 'imik' sözü ise "1. isim ► gırtlak; 2. isim ► bıngıldak. 3. isim, sinema, Animasyon film müziklerini oluşturan yapısal özelliklerin kültürel mesajları ve izleri içerdiğini belirtme." yolunda anlamlandırılmıştır. Yazı diline buyur edilmeyen sözler bir-iki donda görünebilir; 'emik' ve 'imik' sözleri de anlamlarına göre birleştirilecek, ayrıştırılan anlamlar ise başka sözlerin yanına dizilecektir. Öncelikle emik'in birinci ve ikinci anlamı emmek ediminden türemiştir. Bu şöylece ayrılabilir:

emik (I)
1. Emilmekten çürüyen yer.
2. Emme izi.

GTS'de verilen üçüncü anlam, "İnsan beyni", bir yanda dursun. Bu kez imik'in kökleri ayrıştırılacak. Birinci olarak verilen "gırtlak" anlamını taşıyan 'imik' sözü 'ümük' sözünün bir biçimidir. Üçüncü olarak verilen sinema alanındaki anlamın varlığı da su götürdüğünden göz ardı edilmelidir. Buradaki 'imik' sözünü de şöyle göstermelidir:

imik (I)
1. bak. gırtlak.

Bunlar ayrıldıktan sonra elde kalan "İnsan beyni" anlamındaki 'emik' sözüyle "bıngıldak" demek olan 'imik' sözleri birbirinin biçimleri görülmelidir. Böylelikle şöyle yazılmalıdır:

emik (II) ~ imik (II)
1 Bıngıldak.
2. İnsan beyni.

Ayrıştırma işi sonrasında bu yazının amacı olan 'emik ~ imik' sözünün kendisine geçilebilir. Demin verilen anlamlar bu sözün Batı Oğuzca konuşma dilindeki gündeş anlamlarıdır. Buradan ilerlenerek geçmişi ve etimolojisine yönelik karşılaştırmalı bilgi verilecektir. Bu sözü ilkin Kaşgarlı Mahmut yazıya geçirmiştir. Divanü Lügati't-Türk'te (11. y.y.) şu anlamla geçmiştir:

§ ümgük: bıngıldak, çocuklarda başın tepesinde yumuşak bölgecik  68 / 54

'Ümgük' okunuşu Besim Atalay'ındır. DLT'de bu söz Arapça qurqūf (قرقوف) sözüyle karşılanmıştır, bunun "titrek" anlamında olduğu düşünülebilir. Bu söz Batı Oğuzcada da Lügat-i Nimetullah'ta (16. y.y.) tanıklanmıştır:

§ revzenek-ser [Fa.]: Başda şol imik dédükleri yumşaḳ yére dérler.

Bu söz gündeş Türk dillerinde "bıngıldak" anlamında olmak üzere şu biçimlerde bulunur:

Azerbaycan: əmgək
Kazakça: еңбек (eñbek) 
Kırgızca: эмгек (emgek) 
Türkmence: ýemik

Türk dili tarihinde süregelen bu sözcüğün geçmişi ve kökteşleri gösterilmiştir. 'Emik' sözcüğü doğru bir yolda bilimlik kavram ve terim olarak diriltilebilir.

Ayrıca Türk dillerinde 'bıngıldak' biçimine benzeyen ve bir anlamdaki şu sözleri de karşılaştırınız:

Özbekçe: liqqildoq
Uygurca: لىققىلداق (liqqildaq)
Kırgızca: bılqıldaq, bılqı